म आज आफ्नो बाल्यकालको एउटा सम्झनाबाट कुरा सुरू गर्न चाहन्छु।
त्यति बेला म सायद पाँच वर्षकी थिएँ। अझ त्योभन्दा पनि सानी थिएँ कि!
मैले पहिलो पटक नेपाल भाषामा बनेको 'सिलु' चलचित्र हेरेकी थिएँ। यो चलचित्र एक प्रेमी जोडीको कथा हो। उनीहरू तीर्थयात्राका लागि गोसाइँकुण्ड जान्छन्। तर त्यहाँ पुगेपछि एकअर्काबाट छुट्टिन्छन्।
त्यो चलचित्रले मेरो बाल मस्तिष्कमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो।
म भन्थेँ, 'म ठूली हुन्छु, बिहे गर्छु, तर आफ्नो श्रीमानसँग गोसाइँकुण्ड चाहिँ कहिल्यै जान्नँ।'
आज सम्झिँदा त्यो कुरा रमाइलो लाग्छ।
पाँच वर्षकी एक बालिकाले चलचित्रको कथाबाट निकालेको निष्कर्ष थियो त्यो।
सम्भवतः मैले त्यो चलचित्रको सन्देश नै गलत बुझेकी थिएँ। तर त्यसले मलाई जीवनभर सम्झिरहने एउटा अनुभव दिएको थियो।
काठमाडौं उपत्यकाका आदिवासी समुदायको मातृभाषामा बनेको चलचित्र 'सिलु' मेरा लागि प्रेमकथामा सीमित थिएन। त्यसमा मेरो भाषा थियो, संस्कृति थियो र आफ्नोपन थियो।
त्यति बेला हाम्रो घरमा टेलिभिजन थिएन। नेपाल टेलिभिजनले शनिबार दिउँसो चलचित्र देखाउँथ्यो। हामी छिमेकीको घरमा जम्मा भएर चलचित्र हेर्न जान्थ्यौं।
एउटै कोठामा केटाकेटीदेखि वृद्धवृद्धासम्म सँगै बस्थ्यौं। हामीले त्यहाँ चलचित्र मात्र हेरिरहेका हुँदैनथ्यौं, एकअर्कासँग अनुभव पनि बाँडिरहेका हुन्थ्यौं।
त्यो सामूहिक अनुभव आजसम्म मेरो स्मृतिमा ताजै छ।
त्यसैले म चलचित्रमा दुईवटा असाधारण शक्ति हुन्छन् भन्ने विश्वास गर्छु।
पहिलो, चलचित्रले मानिसहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउँछ। उमेर, पुस्ता र पृष्ठभूमि फरक भए पनि एउटै कथाले हामीलाई जोड्न सक्छ।
दोस्रो, चलचित्रले मानिसको सोच र दृष्टिकोणमा गहिरो छाप छाड्न सक्छ। दर्शक जुनसुकै उमेरको किन नहोस्, चलचित्रको कुनै दृश्य, पात्र वा कथाले उसको मनमा जीवनभर रहने प्रभाव पार्न सक्छ।
मैले 'सिलु' हेरेर निकालेको निष्कर्ष सही थिएन होला। तर त्यो चलचित्रले मलाई दिएको अनुभूति र सम्झना आजसम्म मसँग छ।
मलाई विश्वास छ, हामी सबैसँग कुनै न कुनै चलचित्रसँग जोडिएका यस्तै व्यक्तिगत सम्झना छन्।
कथा नै कथामा बाँचेको काठमाडौं
अब म काठमाडौंको कुरा गर्न चाहन्छु।
काठमाडौं सधैं साझा कथाहरूको सहर रहिआएको छ। यहाँका गल्ली, चोक, बहाः, बही, मन्दिर र डबलीहरूले शताब्दियौंदेखि अनेक कथा बोकेका छन्।
हाम्रा पुर्खाहरूले कथा सुनाउन आजको जस्तो ठूलो पर्दा वा आधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्दैनथ्यो। उनीहरूसँग आफ्नै माध्यम थिए।
दबु प्याखं, दिप्याखं, कात्तिक नाच, नवदुर्गा नाच जस्ता सांस्कृतिक परम्पराले पुस्तौं पुस्तादेखि कथा सुनाउँदै आएका छन्।
यी नाच र सांस्कृतिक प्रस्तुतिहरू मनोरञ्जनका माध्यम मात्र होइनन्। यिनले हाम्रो इतिहास, आस्था, ज्ञान, सामाजिक सम्बन्ध र सामूहिक स्मृति जीवित राखेका छन्।
मानिसहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्थे। कथा हेर्थे, सुन्थे, सिक्थे र सँगै रमाउँथे। यसरी नै हाम्रो संस्कृति एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तासम्म हस्तान्तरण हुँदै आयो।
यही साझा अनुभव र कथाहरूमा काठमाडौंको आत्मा बसेको छ।
आज समय फेरिएको छ। कथा भन्ने शैली र माध्यम फेरिएका छन्। प्रविधिले हामीलाई नयाँ सम्भावना दिएको छ।
तर कथाको महत्त्व फेरिएको छैन।
हिजो डबली र चोकमा सुनाइने कथाहरू आज चलचित्रको ठूलो पर्दामा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। हिजो सीमित समुदायबीच बाँडिने अनुभवलाई आज संसारभर पुर्याउन सकिन्छ।
त्यसैले काठमाडौं महानगरपालिकाले पहिलो पटक आफ्नै आयोजनामा काठमाडौं चलचित्र महोत्सव सुरू गरेको छ।
यो केवल एउटा नयाँ सांस्कृतिक कार्यक्रम होइन। यो हाम्रो पुरानो कथा भन्ने परम्परालाई आधुनिक माध्यमबाट निरन्तरता दिने प्रयास हो।
हाम्रो मौलिक पहिचान जोगाउँदै आधुनिक सिर्जनशीलतासँग जोडिने एउटा महत्त्वपूर्ण पाइला हो।
मैले विभिन्न अवसरमा भन्दै आएकी छु, काठमाडौं कथा नै कथामा बाँचेको सहर हो। आज पनि हामीले त्यसको प्रत्यक्ष अनुभव गर्यौं। हामी सम्पदा पदयात्रामा सहभागी भयौं। हरेक पाइलामा कुनै न कुनै कथा भेट्यौं।
यहाँ गुर्जुको पल्टनको आफ्नै इतिहास र कथा छ। हामीले जीवित देवी श्री कुमारीको दर्शन गर्यौं। कुमारी परम्पराले काठमाडौंको आस्था, संस्कृति र इतिहासको विशिष्ट कथा बोकेको छ।
डबलीमा परम्परागत नृत्य हेर्यौं। त्यसले पनि आफ्नै कथा सुनायो।
आज वसन्तपुरमा विभिन्न ठाउँका बाजागाजा गुञ्जिए। ती बाजाहरू केवल संगीतका साधन होइनन्, तिनमा हाम्रा समुदायका पहिचान र इतिहास जोडिएका छन्।
र, आज यही ऐतिहासिक ठाउँमा काठमाडौंको अर्को नयाँ कथा सुरू हुँदै छ।
त्यो हो — काठमाडौं चलचित्र महोत्सवको कथा।
हामी कथाहरूमै हुर्किन्छौं, मौलाउँछौं र फक्रिन्छौं। मलाई विश्वास छ, हामीले साझा प्रयास गर्न सक्यौं भने यिनै कथामार्फत काठमाडौं विश्वभर चिनिनेछ।
काठमाडौंका कथालाई संसारसम्म पुर्याउने सपना
काठमाडौंका कथाहरू कुनै एउटा समुदाय वा पुस्तामा सीमित छैनन्।
यहाँका टोल, चोक, बहाः र बहीदेखि फैलिएको आधुनिक महानगरसम्म अनेक समुदाय, संस्कृति, भाषा र जीवनका अनुभव छन्।
काठमाडौं छाडेर संसारका विभिन्न ठाउँमा पुगेका नेपालीसँग पनि यस सहरका आफ्नै सम्झना र कथा छन्।
त्यसैले काठमाडौं चलचित्र महोत्सवले यी विविध आवाजलाई एकै ठाउँमा ल्याउने उद्देश्य राखेको छ।
यसले हाम्रो सांस्कृतिक विविधता, सिर्जनशीलता र सामूहिक पहिचानलाई सम्मान गर्नेछ।
काठमाडौं जस्तै यो महोत्सव पनि विभिन्न संस्कृति, समुदाय र अनुभवका तहहरू मिलेर बनेको साझा मञ्च बन्नुपर्छ। किनकि, संस्कृति हामी सबैको हो। काठमाडौंका कथा पनि हामी सबैका हुन्।
काठमाडौं युनेस्कोको 'क्रिएटिभ सिटी अफ फिल्म' का रूपमा मान्यताप्राप्त सहर हो। यो मान्यता हाम्रा लागि गौरवको विषय हो। तर यसको अर्थ अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान पाउनु मात्र होइन। यसले हामीलाई नयाँ जिम्मेवारी र सम्भावना पनि दिएको छ।
काठमाडौं महानगरपालिकाले यसअघि पनि विभिन्न चलचित्र महोत्सवलाई सहयोग गर्दै आएको छ। त्यस्ता प्रयासलाई हामी आगामी दिनमा पनि निरन्तरता दिनेछौं। तर हामीलाई सधैं एउटा आवश्यकता महसुस हुन्थ्यो — काठमाडौंको आफ्नै मौलिक पहिचान बोकेको चलचित्र महोत्सव हुनुपर्छ।
त्यस्तो महोत्सव, जसमा काठमाडौंको इतिहास र संस्कृति झल्कियोस्। जहाँ यहाँका कथाकार, कलाकार र चलचित्रकर्मीले आफ्ना सिर्जना प्रस्तुत गर्ने अवसर पाऊन्। जहाँ नेपालका विविध समुदायका कथाले स्थान पाऊन् र संसारका चलचित्रकर्मीसँग सिर्जनात्मक संवाद गर्न सकियोस्।
यही सोचबाट काठमाडौं चलचित्र महोत्सवको सुरूआत भएको हो।
हामी युनेस्कोको सिर्जनशील सहरहरूको सञ्जालमार्फत विश्वका प्रतिष्ठित सहरहरूसँग जोडिन सक्छौं। उनीहरूका अनुभवबाट सिक्न सक्छौं। आपसी सहकार्य र स्रोतसाधनको उपयोग गर्दै आफ्नो क्षमता बढाउन सक्छौं।
हाम्रो दीर्घकालीन लक्ष्य स्रोतसाधनका हिसाबले सबल, आत्मनिर्भर र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको चलचित्र महोत्सव विकास गर्नु हो। आजको यो पहिलो संस्करण त्यस दिशामा चालिएको सानो तर महत्त्वपूर्ण पाइला हो।
मलाई आशा छ, यो सुरूआतले काठमाडौंमा चलचित्र महोत्सवको एउटा समृद्ध र दीर्घकालीन परम्परा स्थापित गर्नेछ।
सहरलाई समृद्ध बनाउने भवनले मात्र होइन, कला र संस्कृतिले हो
आज काठमाडौं महानगरपालिकाको नेतृत्वको जिम्मेवारीमा रहेर म एउटा कुरा स्पष्टसँग भन्न चाहन्छु — कुनै पनि सहर अग्लाअग्ला भवन र चिल्ला गाडीले मात्र समृद्ध हुँदैन।
सहरको वास्तविक समृद्धि त्यहाँका मानिस, उनीहरूका कथा, भाषा, कला, संस्कृति, साहित्य, संगीत र सिर्जनशीलतामा हुन्छ।
कुनै सहर भौतिक रूपमा विकसित हुन सक्छ। त्यहाँ ठूला सडक, आधुनिक भवन र सुविधासम्पन्न पूर्वाधार बन्न सक्छन्। तर त्यहाँको मौलिक संस्कृति, समुदायका सम्बन्ध र सिर्जनशीलता कमजोर हुँदै गए भने त्यो सहरले आफ्नो आत्मा गुमाउन सक्छ।
त्यसैले काठमाडौंलाई जीवन्त र समृद्ध बनाउने हाम्रो प्रयासमा कला र संस्कृतिले केन्द्रीय स्थान पाउनुपर्छ।
हामीले सम्पदाको संरक्षण गर्नु छ। हाम्रा भाषा र परम्परालाई जीवन्त राख्नु छ। त्योसँगै नयाँ पुस्तालाई सिर्जनशीलताका आधुनिक माध्यमसँग जोड्नु छ। चलचित्र त्यसका लागि अत्यन्त प्रभावकारी माध्यम हुन सक्छ।
एउटा राम्रो चलचित्रले सहरको कथा संसारसम्म पुर्याउन सक्छ। यहाँका मानिसको जीवन, उनीहरूको खुसी, संघर्ष, सपना र आशालाई विश्वका दर्शकसँग जोड्न सक्छ।
चलचित्रले केवल मनोरञ्जन दिँदैन। यसले हाम्रो समाजलाई हेर्ने दृष्टिकोण फराकिलो बनाउन, विविधतालाई बुझ्न र एकअर्काको अनुभवप्रति संवेदनशील हुन पनि मद्दत गर्छ।
त्यसैले काठमाडौं चलचित्र महोत्सवलाई हामी एउटा नियमित कार्यक्रमभन्दा माथि उठाउन चाहन्छौं।
यो सिर्जनशीलता र सांस्कृतिक संवादको साझा मञ्च बनोस् भन्ने हाम्रो चाहना छ।
काठमाडौं हामी सबैको घर हो। यो सहरको इतिहास र संस्कृतिमा हामी सबैको हिस्सा छ। यसको भविष्य निर्माण गर्ने जिम्मेवारी पनि हामी सबैको हो।
काठमाडौंको सांस्कृतिक आयामलाई अझ फराकिलो बनाउँदै हामी सबैले गर्व गर्न सक्ने चलचित्र महोत्सव विकास गर्नु हाम्रो साझा दायित्व हो।
त्यसैले म काठमाडौंवासी, देशभरका चलचित्रप्रेमी र संसारका विभिन्न ठाउँबाट आउनुभएका चलचित्रकर्मी तथा संस्कृतिप्रेमीलाई यो महोत्सवमा सहभागी हुन आग्रह गर्छु।
आउनुहोस्, हामी मिलेर यसलाई सफल बनाऔं। काठमाडौं सिर्जनशीलता, संस्कृति र उत्कृष्ट चलचित्र निर्माण तथा प्रदर्शनको प्रेरणादायी केन्द्र बनिरहोस्। यस सहरका कथाहरूले नयाँ पुस्ताका कथाकार, चलचित्रकर्मी, कलाकार र स्वप्नद्रष्टालाई प्रेरणा दिइरहून्।
हाम्रो कला र सिर्जनशीलता निरन्तर विकसित हुँदै जाओस्।
अन्त्यमा, मलाई कवि भूपी शेरचनका सुन्दर पंक्ति सम्झना आइरहेका छन् —
'साँघुरो गल्लीमा मेरो चोक छ,
यहाँ के छैन? सबथोक छ।'
आज साँच्चिकै काठमाडौंको यो ऐतिहासिक चोकमा सबथोक छ।
यहाँ सपना छ। कलाकार छन्। कला छ। संस्कृति छ। आशा छ। भरोसा छ। सकारात्मकता छ।
यहाँ तपाईंहरूको साथ छ। काठमाडौं महानगरपालिका छ। र, काठमाडौं चलचित्र महोत्सव पनि छ।
हाम्रो यो साझा यात्रा सफल होस्। काठमाडौंका कथाहरू संसारभर पुगून्।
(काठमाडौं महानगरपालिकाकी कार्यवाहक मेयर सुनीता डंगोलले महानगरद्वारा आयोजित 'काठमाडौं चलचित्र महोत्सव' को उद्घाटन समारोहमा दिएको मन्तव्य। शुक्रबार सुरू भएको यो महोत्सव आइतबारसम्म चल्नेछ।)
